(¯`·.¸(¯`·.¸Uyghurche Yazmilar-Yéngi Uchurlar-Uyghurlargha Munasiwetlik Témilar¸.·´¯)¸.·´¯

Amerikiliq musulman abdulla

2007-11-25T15:31:00.000-08:00

Yalghanmu? Neqil Keltürüp Jawab Yézish
Ejdadlirimizdin yatlishiwatqan "ilghar" yashlirimizning birqisim yazmilirigha qarap we musulmanlar anche qarshi ilinmaywatqan, xiristiyan dini asasi orunda turiwatqan Amerika jemiyitidiki bir studentning towendiki ish - herketlirini korup bekla heyran qaldim, nawada bu ish Amerikidiki uyghur qirindashlirimizning qelimi arqiliq otturigha qoyulghan bolsa guman qilmighan bolattim.

Amrikiliq musulman Abdulla!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
Abdullah aliy mektep terbiyisige ige bir yash bolup, lgiri amirika herbiy qismida turghan waqitta u yerde bezi téxnikiliq maharetlerni égelligen we janliq wezipilerni ötigen idi. U hazir fakis ewetish mashinisi, foto köpeytküchlerni rimunt qilish arqiliq turmushini qamdimaqta.
Uning islamni qubul qilghanliq tepsilati tolimu ehmiyetlik. Shundaqla uning islamgha kirgendin kiyinki sergüzeshtliri kishining qiziqishini qozghaydu.
Amirika bilen iraq otturisidiki déngiz qoltuqi urushi mezgilide u xizmet bilen se'udi erebistan'gha ewetildi. Bir küni u talla bazarda nerse kérek sétiwalghili keldi. Abdullah alidighan nersilirini élip bolup pul töley dep turushigha, yéqin yerdiki bir meschittin chiqqan ezan anglinip qaldi-de, dukan igisi shu haman "boldi" depla taki ezan tügigüche her qandaq soda qilishni ret qildi. Andin derru dukinini taqap meschitke kitip qaldi. Abdullah körgenliridin intayin heyran boldi. U nimishqa pulni almaydu? Adette soda qilidighanlar her amallar bilen pulgha érishishni oylaydighu? Bu dukan igisi zadi qandaq adem? Uning neziride her qandaq nersidin üstün turidighan bu din zadi qandaq din? ... Bular abdullahni bek oylandurdi we bu din heqqide chüshenche hasil qilish qararigha keldi. Amirikigha qaytqandin kiyin nurghun kitablarni oqudi we axiri islamgha dinigha kirip musulman bolush qararigha keldi. Nyu york shehiride bezi ustazlar uninggha islam asaslirini we qur'an oqushni ögetti. Abdullah bara-bara bilgenlirige intayin emel qilidighan bir musulman bolup qaldi.
Abdullah dichoyit shehirige küchüp kelgendn kiyin men uning bilen tunushtum. U dichoyit sheherlik tewhid merkizige yéqin bir jayda olturaqlishish we namazlirini meschitte ada qilish qararigha kelgen idi. Men bu meschitning ishlirini bir terep qilattim. Bu bezide heqiqetten qiyinliq derijisi bar xizmet. Ariliqta abdullah ikkimiz otturisidimu waqitliq mesile peyda qilghan nurghun ishlar bolup ötti. Her ikkimiz özimizningkide ching turattuq. Likin waqitning ütüshi bilen bu ishlar yenla yoqilip kitetti. Allahning öyide künde nechche qétim kürüshüp turidighan qérindishi bilen arida sürkilish bolup qélish kishidin heqiqeten zor sewr telep qilidighan bir sinaq. Bu yerde mushu ishlardin bir nechchsini tilgha élip ötimen.

Abdullah namazlarni barghanche toluq oquydighan bolup ketkendin kiyin, men uning meschitte ötküzülidighan bezi pa'aliyetlerge qatnishishni xalap qaldim. Bir küni men uni ezan towlap bérishke chaqirdim, u ezanni meschitning sirtidiki chong yolda towlighusi barliqini éytti. Men uninggha biz nöwette sheherlik issiqliq bilen teminlesh idarisi bilen qurulush ijazetnamisi élish mesilisini hel qilish üchün yol méngiwatqinimizni éyttim.(Mushundaq ehwalda sheher bilen arida ziddiyet bolup qalmasliqini bildürüsh üchün) biraq mining sözlirim uninggha qilchimu tesir qilmidi. Menmu jem'iyet, adwokat, sheherlik pilan mehkimisi qatarliqlar bilen bolidighan munasiwette mesile körülmesliki kéreklikini tekitleshte ching turdum.
«Sen kélip namizingni oqup bopla kitip qalisen, eger sheherlik hükümet bilen arida qiynchiliq tughulsa mes'ul bolamsen? Biz diniy pa'aliyetlirimizde pem-paraset we ihtiyatchanliq bilen ish qilishimiz kérek. Nimishqa dinsiz qoshnilirimizni bizar qilimiz? Uning üstige miningche musulmanlarning itiqadini kücheytish üchün birer ish qilishimiz dinsizlar bilen hepiliship özimizge qiyinchiliq tughduriwalghandinn ewzel.» Sözlirim uning pikrini azraqmu ögertelmidi. U yenila ezanni meschitte towlashni ret qildi. Shuning bilen men ezan towlashqa bashqa birini orunlashturdum, a? mini meghfiret qilsun. Shu ish bop bir mezgildin kiyin shimali amirikidiki musulmanlar köp olturaqlashqan dirbon, michigan qatarliq rayonlardiki musulmanlarning küchlük telep qilishi netijiside sot échilip bir meschitning siritta tebligh élip bérishqa ruxset alghanliqidin xewer taptim.
Bir küni abdullah mendin meschitning achquchini soridi. Men meschitning peqet namazxanlar üchün échilidighanliqini, bixeterlik üchün achquchning xalighanche bérilmeydighanliqini éyttim.
Bir nechche heptidin kiyin abdullah bir mihminini kechte meschitte qondurushqa ruxset soridi. Men ret qildim.
- Nime üchün mihminingni öyüngde turghuzmaysen?
- Chünki mining ayalim bar.
- Undaqta mihmining mining öyümde tursun.
- Ejiba séning ayaling yoqmu?
- Bar. Likin men uninggha ayrim bir öy ajritip bersem yaki uni mihmanxanigha élip barsam bolidighu.
Abdullah achchiqlan'ghan halda kitip qaldi. U eslide bu ishni özining deslep oylighini boyiche qilishni xalaytti. Gerche arida mushundaq bir qatar ishlar bolghan bolsimu abdullah yenila namazni izchil meschitte jama'et bilen oquytti.
Abdullah qur'andin xéli köp yadqa aldi. U qur'anni tolimu chirayliq qira'et qilatti. Men uni her künlük xuften namizigha imam bolushqa teklib qildim. U her küni qur'an yadlaytti we yéngi ögen'gen sürilirini namazda qoshup oqushni yaxshi köretti. Yéngidin ögen'gen bolghachqa bezide xataliq sadir qilipmu qoyatti. Bu ehwal bezi musulmanlarning namaz oqushigha qiyinliq peyda qilip qoydi. Men bu ishni abdullahqa didim we uninggha namazda özi eng pishshiq bilidighan sürilerni qira'et qilish, yadlighanlirini awal manga künde bir nechche qétim oqup bérish tekliwini berdim. U buni yaqturup qubul qildi. Shundaq qilip bara-bara uning qira'itide xataliq intayin az körülidighan boldi we ikkimiz bu ishtiki hemkarliqimiz tüpeyli aramizdiki mesililerni hel qiliwalduq.
Andullah bilen arida yene bir mesile kilip chiqti. U her rek'et namazda süre ixlastin bashqa yene uzun süridin birni qoshatti. Bundaq qilghanda namaz oqughuchilarning waqti köprek élinip kétetti. Bezide xuften namizi 20 minutlarghiche sozulup kitetti. Beziler bundaq bolushqa taqet qilip turalmidi. Men bu ehwalni abdullahqa inkas qildim. U manga öziningmu peyghember sellellahu eleyhi wessellemning bir sahabisi qilghandek süre ixlasni oqughan barliq namizida qoshup oquydighanliqini éytti. Men«süre ixlas peqet ikkinchi rek'ettila qira'et qilinidighu?» Disem, u bir hediste bir sahabining süre ixlasni her bir rek'ette qoshup oqughanliqini éytti. Shundaq qilip hichqaysimiz uni namazda her rek'etide süre ixlas we bir uzun süre qoshup oqushtin tosup qalalmiduq.
Bir küni seherde men uning meschitte ong teripini bésip, béshini ong qoli üstide qoyup, bamdatning kirishini kütüp yatqinini kördüm. Men buni körginimde ghelitilik his qilip yénigha bérip nime ish bolghinini sorisam u özining intayin yaxshi ikenlikini, bamdattin burun mushundaq bir az aram éliwélish peyghember sellellahu eleyhi wessellemning sünniti ikenlikini, shunga mushundaq qiliwatqinini éytti... Abdullah qur'an yaki hedistin nimila oqusa bashqilarning nime dep qélishidin perwasiz halda u ishni öz turmushigha tetbiqlaytti.
Abdullahning a'ile turmushimu heqiqeten tilgha élip ötüshke erziydu. Uning ayal we inisining ayali uning tirishchanliqi netijiside a? ning hidayiti bilen islamgha kirgen. Kiyin inisimu musulman boldi. Uning bir nechche perzenti bar bolup hemmisi qur'anni nahayiti yaxshi qira'et qilidu. Chong oghli amdila yette yashqa kirgen bolup, dadisining nazaret qilishi astida qur'anning xéli köp bir qismini yadlap boldi. Umu her küni he waq namazni- hetta bamdat waqtidimu- jama'et bilen oqush üchün meschitke kilidu. Men téxi biresining yette yashliq oghlini qattiq soghuq, qar-shiwirghanliq, boran-chapqunluq künlerdimu her waq namazda meschitke élip kelginini körüp baqmighan idim.
Abdullah bamdat namizidin kiyin oghligha meschitte qur'an ögitishni adet qilghan idi. Uning oghlining islami bilimi, bilgenlirige emel qilishi, ish-heriketliri kishini ajayip söyündüridu. Qur'anni qira'et qilishimu dadisigha oxshashla yaxshi, ishliri 30 yashlardiki piship yitilgen kishilerningkidek. Men uni kelgüside bir yaxshi bolalaydu dep chongqur ishinimen.(Inshaa?)
Kiyin abdullah meschitning achquchini tutupla qalmastin yene namazghimu mes'ul boldi. Men uni jüme xutbisiningmu höddisidin chiqalaydu, dep oylayttim. U ancha xalap ketmigen halda bir qétimliq xutbe sözleshni üstige aldi we intayin yaxshi sözlidi. Shuningdin kiyin uninggha dichoyit sheherlik tewhid merkizi we michigan'ga qarashliq farmington téghidiki tewhid merkizide her ayda bir qétimliqtin jüme xutbisini sözlep bérish wezipisi orunlashturuldi. U bu xizmetlerni intayin yaxshi ishlep kitip baratti.
Bu ikki meschidtin abdullahni öz meschidining xatibliqigha teyinleshni telep qilip kishiler üzülmey kélip turatti, buni qilchimu mubalighe qiliwatqinim yoq. Ular abdullahning qira'itinimu bek yaxshi köretti. Rastini éytqanda, abdullah qaysila meschidte jüme xutbisi sözlise biz shu yerdin nurghun i'ane we teshekkürlerni tapshurup alattuq.
Bir küni abdullah mushu yerlik bashqa bir musulman qérindishimiz bilen bille meschidke kirip keldi. Bu chaghda bashqilar bamdat namizini oqup bolup qaytip bolushqan bolup, men qur'an oqup olturattim. Ular namizini ada qilip bolghandin kiyin, ular bilen körüshtüm. Bu ularning yéngila hejdin qaytip kelgen waqti idi. Men ularni öyümge bérip nashta qilishqa teklib qilip ching turiwaldim. Abdullah téxi öyigimu barmay, udul meschidke kelgenlikini éytip chirayliq ret qildi. U yene peyghember sellellahu eleyhi wessellemning her qandaq seperdin qaytip kelse öyige qaytip tughqanliri bilen körüshüshtin burun meschidke kilidighanliqini sözlep berdi.
Hazir qanchilik musulman bu sünnettke emel qilidighandu? ... ...
Abdullah hazir özining burun bezi ishlarda bek jahilliq qilghanliqini oylisa külüp kitidu. U hazir bashqilarning itiqadining derijisige asasen her xil oxshimighan usullarda dewet qilishni qubul qildi. Hazir u yene meschid ichide ezan towlaydu.
U qaytip kelgendin kiyinki tunji qétimliq jüme xutbisidin kiyin men uni jama'etke tunushturdum, tunushturush jeryanida uning islamgha qandaq kirgenlikini, balisini qandaq terbiyiligenlikini, u kichikkine balining namazni qandaq oquydighanliqini pexirlinip turup sözlep berdim. Tunushturushtin kiyin u teqezzaliq bilen xutbini qandaq sözligenlikini soridi. Men uninggha uning intayin yaxshi sözligenlikini, bolupmu bashqa xatiblar yaxshi hel qilip kitelmigen bir mesile- del waqtida axirlashturush mesilisini bek yaxshi hel qilghanliqini iyttim. U anglap bopla aldirap kitip qaldi. Shu küni xupten namizidin kiyin qérindishimiz Hani men bilen sözliship «abdullahning köngli yérim iken, u sözligen xutbisi üchün maxtalghanliqi seweblik xuddi boyni kisip tashlan'ghandek his qiliwétiptu, hediste sözlen'gendek» didi. Men ”siler bu heqte bashqa hedislernimu körüp béqishinglar kérek. Yene bir hediste, hürmet we maxtashqa layiq kishilerni hürmetlesh, maxtash bizge buyrulghan. Shu'eyb eleyhissalammu zörüriyiti bolghanda qewmini maxtash arqiliq righbetlendürüp turatti, bu heqte qur'andimu eyetler bar. Biz noqul halda bir bölük hedislergila ésiliwalsaq bolmaydu“ didim.
Elhemdulillah, men abdullahni tunushturghan chaghda sözlirimde azraqmu mubalighe qoshmighan idim, yene kilip jama'etmu yéngi xatib heqqide köprek melumatqa ige bolushi kérek. Kiyinki küni men özemning uninggha bolghan qarishimni dep öttüm, umu chüshendürüshümdin razi boldi.
Bir aydin kiyin yeni u 2- qétimliq xutbini sözlep bolghanda, men uni yéngi jama'etning tonuwélishi üchün qayta tunushturdum. «Men abdullahni maxtawatqinim yoq, likin men xatibimiz heqqide nime bolsa shuni silerge eynen yetküzüshüm kérek dep qaraymen» didim. Tunushturushtin kiyin yene uning bu meschidtiki hoquq we mejburiyetlirinimu dep öttüm.
Hazir men yoq chaghlarda abdullah bilen Hani meschidning barliq ishlirigha köz-qulaq boliwatidu, ular öz mes'uliyitining höddisidin shunchilik yaxshi chiqip kelmekte.
Abdullah sheyix eli sulayman orunlshturghan ereb tili dersige qatnashqan idi. U hazir ereb tilida sözlisheleydighan, girammatikiliq mesililerni chüshineleydighan boldi, hem qur'andin sürilerni yadlawatidu. U yene izchil türde yéngi hedislerni ögenmekte, jüme xutbisini sözlimekte we étiqadi yoqlarni islamgha chaqirish üchün tirishmaqta... Qelbi semimiyet bilen tolghan, özini ishlamgha béghishliwetken ali mekteb terbiyisige ige bu yash dinsizlar yurtida yashap, ulargha islamni tunushturush, ularni islamgha dewet qilish üchün mana mushundaq kishini söyündüridighan emeller bilen shughullanmaqta...

Menbe nur'islam

uyghur diyaridiki 6 milyadir we bir nan`gha zar uyghurlar

2007-11-25T15:23:00.000-08:00

今年，百富榜800位上榜富豪的财富迅速飙升，新疆富豪的财富较往年出现较大幅度增加。稳坐新疆首富宝座的新疆广汇实业投资集团董事局主席孙广信[孙光新的 “广汇集团”好几年前就开始经营“液化气”和天然气加工领域。当时在全国引起了轰动，因为民营企业第一次被允许经营液化气，天然气生产加工领域。（当时我们国家法律禁止民营企业经营液化气，天然气）。90年代中旬，孙广信又以零资产并购了（无偿获得）位于乌鲁木齐黄金地段的乌鲁木齐酱油厂，新疆食用粗加工厂等国有企业，广汇目前经营的.石材，煤炭等资源和项目也是通过这种途径获得和发展起来的。....... ]，财富从去年的45亿元翻至80亿元，新疆华凌集团董事长米恩华的财富比去年增加了十亿元，达到40亿元。新疆去年全口径财政收入是484亿元，而上榜百富榜的新疆6位富豪拥有的财富是173亿元。据此推算，新疆6位上榜富豪拥有的财富相当于去年我区财政收入的三成。
“今年榜单上新疆仅有1张新面孔，是特变电工股份有限公司董事长张新。新疆富豪排名略有靠后，但这并不能说明新疆经济相对落后。”胡润说，陕西首富的财富仅是新疆首富的一半。富豪榜如同奥运会，刘翔跑得快，拿到奥运会金牌，但他只是中国跑得最快的人的代表。“百富榜上榜富豪也是如此，新疆一定有更多富豪，只是没有或不愿被发现。”胡润说。新疆6位上榜富豪都有一个共同特点，来自东部地区的新移民其中多数来自山东，他们90年代中旬开始涉足商业。与政府官僚部门关系密切，他们的发家史在新疆也颇有争议。曾经名声远扬的“德隆”集团掌门人唐万新家族的起落使人联想很多很多。作为“新疆人”刚开始为新疆出了那么多富豪感到欣慰和自豪的感觉，不过我们不得不遗忘争扎在贫困线下的无数的同胞。他们才值得我们关注，他们才是真正的新疆人，他们更具代表性。新疆维吾尔自治区2050万人口中少数民族约占60%，少数民族劳动力中约80%从事农业，而维吾尔族，哈萨克族，柯尔克孜族，塔吉克族等民族从事第一产业的比例更高。这些维吾尔人，哈萨克人，柯尔克孜人是在缺乏社会福利保障的环境下工作，这些少数民族中又有80%的人，每天生活费用不及2元。这些劳动人口中约30-40根本没有工作或无地耕种（所谓的剩余劳动力）被边缘化（几乎没有任何公共服务和社会福利），他们被歧视、被践踏和被遗忘的人，他们才是中国社会真正的穷人和弱者。
政府有关文献和很多调查显示，新疆维吾尔自治区生活在赤贫下的标准，是每天生活费用约2元，而新疆维吾尔自治区南部（南疆）少数民族人口中约60%每日生活费用在2（含）之上。
在新疆维吾尔自治区消费市场上，二元可以买一个馕有些地区可以买两个囊或一两个烤包子。在乡间传统蔬菜市场上，可以买三至四公斤的土豆或马铃薯或两个获三个哈密瓜或一两斤左右的葡萄。通常一名在街头十字路口乞讨的儿童或妇女，一天至少可以乞讨到约2元至30元人民币。新疆汉族等内地移民民族的绝大多数和新疆少数民族人口中的约20%的人口居住在城镇，他们依法享受工资收入，社保服务和医疗服务。有报道说内地来疆打工的民工都能享受十万元的医保和更高的人寿保险服务。但世世代代居住在新疆这片土地上的农民，农民工和他们的子孙几乎没有任何公共服务和福利。

资料：据2006年统计，新疆总人口为2050万人，其中维吾尔族941.3796万人，汉族812.1588万人，哈萨克族143.4969万人，回族 90.96万人，柯尔克孜族17.5868万人。蒙古族17.4641万人，，塔吉克族4.35万人，锡伯族4.1934万人，满族2.41万人，乌孜别克族1.42万人，俄罗斯族1.1395万人，达斡尔族0.6568万人，塔塔尔族0.4693万人。其他民族11.911万人。计：1083万人
menbe: uyghur torda
http://bbs.uighurbiz.cn/forum/t-0-145808-1.html

Bu yil 800 neperdin artuq milyadrining bayliqi shiddet bilen ashqan, shuninggha egiship shinjangdiki baylarning bayliqimu aldinqi yilidikige qarighanda zor hejimde ashqan. Shinjangdiki baylarning eng aldida turghini shinjang guangxuy kespi meblegh sélish shirkitining lidiri sün gungshin . Sün gungshinning guangxuy guruhi nechche yilning aldida tijaretni soyuqlandurulghan nifit gazi we tebiiy gaz sétishtin bashlighan, shu waqtta bir xususiy karxanining soyuqlandurulghan nifit gazi, tebii gaz ishlepchiiqirish, pishshiqlap ishlesh tijaritige yol qoyulghanliqi pütün memlikette gholghula qozghighan. ( Shu waqtta memlikitimiz qanunida xususi shirketlerning soyuqlandurulghan nifit gazi we tebiiy gaz sétishi cheklen'gen idi ). 90 - Yillarning otturilirida sün guangshin yene ürümchi shehirining awat yirige jaylashqan ürümchi sheherlik yagh zawuti, ashtuzi shirkitini sétiwalghan. Guangxuy shirkitining bügünki tash matiriyallar, kömür qatarliq tijaret menbe we türliri mushu xil yollar arqiliq érishilgen we tereqqi qilghan. Bayliqi aldinqi yilidiki 4 milyard 500 milyundin köpiyip 8 milyardqa yetken. Shinjang xua ling guruhining bash lidiri mi inxuaning bayliqi bolturqidin 1 milyard yüen köpiyip, 4 milyard yüen'ge yetken. Shinjangning bolturqi pütün maliye kirimi 48 milyard 400 milyun yüen bolup, buning ichide milyadirlar tizimlikidiki shinjangdiki 6 neper milyadr igiliigen bayliq 17 milyard 300 milyun yüen'ge yetken. Mushu boyiche hésablighanda shinqangdiki 6 neper zerdarning ige bolghan bayliqi bolturqi aptonum rayunimiz maliye kirimining %30 ige teng bolghan.
Bu yilqi zerdarlar sehnisisde shinjangda yéngi bir milyadir shinjang alahide tiransiformatur pay cheklik shirkitining dirikturi jang shin. Shinjangdiki zerdarlar sehinide kiyinkgirek tizilghan, likin bu shinjang iqtisadining qalaq, arqida qalghanliqini bildürmeydu. Xu ruy " shenshidiki eng bay zerdarning bayliqi shinjangdiki eng bay zerdar bayliqining aran yérimichilik chiqidu. Zerdarlar sehnisi olimpikqa oxshaydu, liyu shiyang tiz yügürgechke altun midal aldi, lkin o peqet jonggudiki eng tiz yügüridighanlarning wekili, zerdarlar sehnisidiki zerdarlarmu mushuninggha oxshaydu, shinjangda choqum téximu köpligen zerdarlar bar, peqet bayqalmighan yaki bayqilishini özi xalimaydu xalas " didi. Xu rüy" shinjangdiki 6 neper zerdarning bir oxshash alahidiliki bar , u bolsimu ularning hemmisi sherqi rayunlardin kelgen köchmen, ularning arisidikilerning köp qismi shendungdin kelgen, ular 90 yillarning oturilirida sodigha kirishken. Hökümet emeldarliri bilen qoyuq munasiwet ornatqan, ularning tereqqiyat tarixigha qarita shinjangdimu talash - tartish boldi" didi. Nami dangliq bolghan dilong goruhining lidiri tang wenshing ailisining qed kötürüshi nurghun kishilerni oygha salghan. Shinjangliqlar shinjangda ashunche köp zerdar chiqqanliqidin pexirlinidu, biraq biz namratliq destidin jan talishiwatqan sansizlghan qérindashlirimzni onutup qalsaq bolmaydu.. Peqet ularla bizning diqqitimizgha erziydu, peqet ularla heqiqi shinjangliq, ular téximu wekillik xaraktirge ige. Sh u a r diki 20 milyun 500 ming nopusning ichide az sanliq milletler %60 ini igileydu. Az sanliq emgek küchlirining %80 i déhqan, bolupmu uyghur, qazaq, qirghiz, tajik qatarliq milletlerning 1 - kesp bilen shoghullinish nisbiti yuqiri. Bu uyghur, qazaq, qirghizlar ijtimaiy parwanliq kapaliti yoq muhitta ishleydu, bu az sanliq milletler ichidiki yene %80 ademning kündilik turmush xirajiti 2 yüen'ge yetmeydu. Bu emgek küchlirining %40 - % 30 etrapidikining yaki xizmiti yaki yiri yoq ( ular atalmish éshinche emgek küchi diyilidu ), chet yerleshtürülgen, ( héchqandaq ammiwi mulazimet yaki ijtimaiy parawanliqqa érishelmeydu,), ular kemsitilidu, untulidu, likiin ular junggo jem'iyitidiki heqiqi namrat we ajizlardur.
Hökümetning munasiwetlik höjjetliri we tekshürüshidin éniqlinishiche sh u a r ning turmush namratliq chéki her künlük turmush xirajiti 2 yüen bolush iken. Likin sh u a r ining jenubiidiki az sanliq milletlerning texminen %60 ining her künlük turmush xirajiti 2 yüen yaki uningdin yuqiri iken. Sh u a r ning bazarlirida 2 yüen'ge adette bir nan, bezi jaylirida 2 nan yaki 1 - 2 samsa sétiwalghili bolidu, yézilarning sey - köktat bazirida 3 - 4 kilogram yangyu yaki tatliq yangyu yaki 2 - 3 dane qoghun yaki 1 - 2 kilogram üzüm sétiwalghili bolidu. Adette kucha doqmushida olturup tilemchilik qilwatqan bala yaki ayal bi künde az bolghanda 2 - 30 yüen'giche pul tilep tapalaydu. Shinjangdiki xenzu qatarliq köchmen bolup kelgenlerning köp qismi we shinjangdiki az sanliq milletler nopusining %20 ige yéqin kishi sheherlerde olturaqlashqan, ular qanun boyiche maash alidu, ijtimaiy mulazimet we dawalinish mulazimitidin behriman bolidu. Xewerlerde éyitilishiche ichkiridin shinjanggha kelgen medikarlarmu 100 ming yüendin yuqiri dawalinish soghurtisi we sommisi uningdin yuqiri ömür soghurtisidin behriman bolidu. Likin ewladin - ewladqa mushu ziminda yashap kelgen déhqanlar, medikarlar we ularning bala - chaqiliri ezeldin bundaq ammiwi mulazimet we parawanliqtin behirlen'gen emes.

Matiriyal : 2006 - yilidiki sitatsitikigha asaslan'ghanda shinjang nopusi 20 milyun 500 ming, buning ichide uyghurlar 9 milyun 413 ming 796 neper, xenzular 8 milyun 121 ming 588 neper, qazaqlar 1 milyun 434 ming 969 neper, xuyzular 909 ming 600 neper, qirghizlar 175 ming 868 neper, mungghullar 174 ming 641 neper, tajiklar 43 ming 500 neper, shibeler 41 ming 934 neper, manjular 24 ming 100 neper, özbikler 14 ming 200 neper, ruslar 11 ming 395 neper, daghurlar 6568 neper, tatarlar 4693 neper, bashqa milletler 119 ming neper.

www.biliwal.com

Tepekkur cheshmiliri

2007-08-11T14:11:00.000-07:00

▲ hayatliq goya örkeshlep éqiwatqan deryagha oxshaydu. Tughum uning yuqiri éqini ,Ölüm–töwen éqinidur. Eger bir dane chökmes kéme yaki yiqilmas yelken yasash qulungdin kelmise ,Undaqta quliqi yumshaq matros bolmay ilajing yoq.

▲ qulungdin néme ishlar kélidighanliqini bayqighining –chong boluwatqiningdin dérek berse, Qandaq ishlargha qadir emeslikingni biling yetkining piship yétilginingdin dérek béridu.

▲ bashqilarning gheywitini qilwatqan waqting del(Sénng) ularning keynidin kétiwatqan waqtingdur .

▲kündüzi oy–xiyalgha chömgen kishining köz aldida uyquluq kiche zahir bolidu. Ümütsizler:Yultuzlar chaqnighanséri , Kéche qarangghuliship baridu,– dése, Ümüdwarlar: Kéche qarangghulashqanséri yultüzlar téximu chaqnaydu,– deydu .

▲ bashqilarning rehimsizlikidin qaqshighuche, Bulumsizliqingning yiltizini qaz .

▲ her qandaq tüz chokini sugha tiqsang haman egri körinidu .

▲ boran chiqqanda, Ghazanglar yerge chüshshe , Topa–changlar kökke kötürilidu .

▲ aghrighanni sézelmigining –séning téxi tirik ikenlikingning ispatidur .

▲ yighlighanliq– bicharilik emes , Belki yighliyalmasliq heqiqiy bichariliktur. Qursiqimda liq umichim bar diyishke eng heqliqi –ashu addi qelemdur .

▲ özgini ölchimek bolsang , Awal özüng ölchep körüp baq. Tüz ölchemde ölchen'gen ariliq nahayiti qisqa, Rulétka (Yögime métir) da ölchen'gen ariliq nahayiti üzün chiqidu.

Xoten maarip inistituti xenzutili kaqédiratsidin eziz turdi aqhon terjimisi

‹‹yéngi qashtéshi››zhurnilidin élindi

Tepekkür cheshmiliri

2007-08-11T13:45:00.000-07:00

▲ ikki xil ehwal astida ademning sayisi körünmeydu, Biri, Qarangghuluqqa yushuriniwalghanda, Yene biri, Quyashning astida yétiwalghanda .

▲ bashqilargha yol qoyush – güzel exlaqning jümlisidindur. Emma , Öz –özige yol qoyush –sehwenliktur .

▲ ghaye xuddi bir chirayliq markidur. U öz menzilige rawan yétish üchün choqum turmush pochta tamghisining üsti–üstilep bésilishigha berdashliq bérelishi shert .

▲ bir qolning yene bir qolni zerb bilen urghini ‹‹alqishlash›› dep chirayliq atalishimiz tolimu külkilik .

▲ kishiler peqet qehritan qishtila tipchekleshni bir xil issinish usuli dep bilishidu .

▲ yingi sheyilerning dunyagha kéliishge qarita , Kishiler bir bolsa közlirini chekcheytiship qiziqisinishidu, Bir bolsa közlirini yumuwilip biperwa boliwalidu .

▲ qush qanche égiz uchqanséri , Yerdiki sayisi shunche kichikleydu .

Xoten maarip inistituti xenzutili kaqédiratsidin eziz turdi aqhon terjimisi

‹‹yéngi qashtéshi››zhurnilidin élindi

Uyghur Xelq Naxshisi

2007-08-10T08:26:00.000-07:00

Aptori:Wang meng , Asiye exet terjimisi
Qapqara qoy kozlukum

Ghuljiliqlarning hemmisi degudek "Qapqara qoy kozlukum" degen naxshini eytalaydu. Ular hetta her bir qetim haraq ichiship olturushqandimu mushu naxshini eytishidu.Haraq ichish bilen naxsha eytish ilmiy nuqtidin qarighanda bir - birige zit, emma keypiyat nuqtisidin qarighanda yenila birdek.

Men bu naxshini tunji qetim 1965 - yili qishta aq ostengdiki ejdiha eghizi qurulushi bolghan "Jenggah" ta anglighanidim. U yerde men dehqanlar bilen birge yer astigha kolighan ongkur oyde turattim. Uning ichide waqitliq ashxanimu bar bolup, zimistan qish kunliride ashxanining qelin hem eghir paxtiliq milengzisining sirtini muz tutup ketetti. Milengzining yochuqliridin ashxanigha soghuq kirip turatti. Eghirliqidin qayrishmu teske chushidighan bu alahide perdini qayrip ashxanigha kirgende addiyghine ashxana ichini hor qaplap ketken bolatti, chiragh yoruqimu intayin ghuwa korunetti.Hemme yerni tamaka isi we goshning mezzilik hidi, shundaqla naxsha sadasi qaplighan bolup, naxsha kishini tang qalduratti. Naxsha kishi qelbini koydurup qishning soghuqlirini alliqayaqlarghidur qoghliwetkendek tuyghu beretti.

Ili xelq naxshilirining uyghur xelq naxshiliri ichidiki bashqa naxshilargha oxshimaydighan yeri, u teximu yeqimliq, teximu cheksiz, beshimu, axirimu yoqtek eytip tugetkusiz hessiyat uninggha baghlan'ghan bolup, anglighan haman sizni ozige ram qiliwalatti.Men shuningdin etibaren ili xelq naxshilirini intayin yaxshi korup qaldim. Ghuljidiki oyumde kechiliri da'im degudek "Qapqara qoy kozlukum" degen naxshini anglap turattim. Naxsha eytiwatqan mestmidu yaki kechide yol yurguchimidu? We yaki yultuzluq kechide ketiwatqan kishimidu, harwikeshmidu? Ularning hemmisi bu naxshini shunchilik hessiyat bilen eytatti. Gheribliq basqan soghuq kechide ular naxshisi arqiliq "Qara koz" qizgha bolghan muhebbitini, romantik arzusini ipadileytti. Turmush intayin musheqqetlik, bezide hetta intayin menisiz bolsimu, lekin ularning naxshisi shunche qizghin, hessiyat urghup turatti.

Keyin, men birqanche qetim dehqan qerindashlirim bilen birge sorunlarda haraq ichishkech naxsha eytishtim. Arimizda bir naxshichi bolup, u xelq qoghdighuchilar etritining bashliqi idi. Uning at - joni xaliq emet bolup, u naxsha eytsila bizmu egishettuq. Her bir misraning axirqi ahangi ozgiche bolup, men herqanche egiship eytsammu, ghingshisammu yenila ashu xil qizghin hessiyat, bipayan gheribliqqa egishelmeywatqandek hes qilattim.Bezide ulargha egiship eytmastin jimjit tingshap olturattim, peqet xaliq we bashqilarning putkul hessiyati bilen naxsha eytqinigha qarapla intayin hayajanlinattim. 1973 - Yili men ghuljidin ayrildim. 1979 - Yili bolsa shinjangdin ayrildim.1991 - Yili tawuz chaghinidin keyin iligha qayta berip ziyaret qildim. Bu qetimqi sepirimizde sha'ir teyipjanmu men bilen birge idi. "Kepinek" namliq eserge asasen kino ishlesh uchun changchun kino studiyisining rejissori ariliqni yiraq kormey meni izdep iligha keptu. Bir kuni kechte biz ghulja "Xungshing" (Hazirqi xenbing yezisida, tehrirdin) gungshesida, yeni gherbiy baghchigha yeqinla yerde pa'aliyetke qatnashtuq. Biz ismayil isimlik bir ema xelq sen'etkarini teklip qilghaniduq. U dutarni qoligha elip naxsha eytishqa bashlidi. Uning deslep eytqini yenila shu "Qapqara qoy kozlukum" idi.Uning awazi shundaq yeqimliq bolup, anche yuqiri bolmisimu lekin intayin suzuk idi. Uning eytiwatqini muhebbet naxshisi idi. Mengguluk seghinish, shundaqla bir omur erishkili bolmaydighan muhebbet idi. U intayin yiraqtin anglan'ghan hem mungluq, hem yeqimliq awaz idi. Kishi qelbining eng chongqur qatlamlirida menggu saqlighudek mushundaq naxsha eytalighan adem neqeder ametlik - he! Adem mushundaq naxshini eytip olup ketsimu arman yoq - te! Ey, yoruqluqtin mengguluk mehrum qalghan ema naxshichi, belkim naxshangda yoruqluqqa bolghan intilish we tesewwur bardur. Ilining bipayan yayliqida yalghuz ketiwatqan chewendaz, sen bu naxshini eytqan cheghingda kishilerdin illiqliq kutken bolghiymiding? Naxsha degen goyaki kuchluk shamal, koktiki lachin, goyaki pesil deryalirida orkeshligen kelkundek shunche erkin bolidu. Naxsha yene tosqunluqqa ige bolup turluk - tumen azab - oqubetlik kechmishler naxshida bir xil tosalghu peyda qilidu."Qapqara qoy kozlukum" degen bu naxshini eytish bilen kozlirimdin taramlap yashlar tokulushke bashlaydu.
Uyghur sha'iri newa'iy "Ghem - qayghu naxshining rohi" dep eytqaniken. Bu yene bir milletning xarakterige berip taqilidighan ish. Sen nemishqa shunche azab chekisen? Ashu qurghaq qumluqlar uchunmu? Sening bostanliqing qaghjirighan qelblerge salqinliq ata qiliwatamdu? Ariliqning yiraqliqidin xewerlishelmey qelishingdin endishe qiliwatamsen? Sening eting we cheksiz sewr - taqiting alaqe qilishinggha qulayliq yaritip beridighu? Yaki soyginingning jawabigha erishelmesliktin wayim yewatamsen? Sening naxshang, ussulung, mey - sharabliring neqeder serxush - he! Yumurliring bolsa ademni teximu mest qilidu.Qiziqchi nesirdin ependi yurtdashlirining "Qapqara qoy kozlukum" ge eytip tugitelmeydighan mengguluk muhebbet kuyliri bar.Men bu sirni yeshelmidim. Ozumni shinjangni, uyghurlarning tili we turmushini chushinimen desemmu taki bugun'giche bu naxshini eytishni oginelmidim. Men naxsha eytishni yaxshi korsemmu, nurghun naxshilarni eytishni bilsemmu, ozumche naxsha oginish iqtidarimda chataq yoq dep qarisammu, bu naxsha manga nisbeten shunchilik tonush we shunchilik ogen'gum bolsimu biraq yenila oginelmidim. Bu nemidegen ghelite ish - he!?Meyli men "Qapqara qoy kozlukum" ni oginelmey yaki yaxshi eytalmay qalay, biraq men yenila uni bilimen, uni yaxshi korimen, uninggha intilimen. Uni nechche ming xil awazlar ichidin yiraq turupmu perqlendureleymen. Bu naxsha men yashighan ashu ili diyari, mening sirliq pighanlirim, hechbolmighanda ilidin ayrilghanliqim uchun, hechbolmighanda u ta bugun'giche meni xushal qilidighan hem manga tonush bolghan, emma men ahangigha kelturup eytalmaydighan ashu naxsha bolghanliqi uchun.

Anargul

Qeshqerni merkez qilghan jenubiy shinjang naxshisi bilen ilini merkez qilghan shimaliy shinjang naxshisining xeli zor perqi bar. "Anargul" ning menisi anarguli degenlik bolup, u jenubiy shinjangda keng da'iride omumlashqan qizlarning ismi. Bu isim bekmu chirayliq. "Anarxan" namliq filimning asasliq naxshisi del mushu "Anargul" asasida retlen'gen. Naxsha bashlinishidila:

Rawabim jaranglaydu bala,

Tarisi altunmikin?

Dep bashlinidu.Tikisttiki "Bala" sozi in'glizchidiki baby yeni "Bala" degen menini bilduridu."Anargul" qatarliq jenubiy shinjang xelq naxshiliri teximu ritimliq bolup, kishiler bu naxshini eytqan chaghda xuddi eghir qedem tashlawatqandek, goyaki tashliq yolda uzun seperge ketiwatqandek, qarliq choqqilar quyash nurida julalinip, qurup ketken ot - chopler shamalda yelpunuwatqandek tuyghu beridu. Yoluchining naxshisidin men goya naxsha eytquchining jenubning aptipida koyup qaridap ketken chirayini korgendek bolimen.Belkim, ular bu naxshini togige miniwelip eytiwatqandu. "Qumluq kemisi" ning ustide ular zeminning bipayan, cheksiz, tinch we sirliqliqini hes qilalaydighandu; ular yene qelbidiki yalqunning ewj eliwatqanliqini, nur chechiwatqanliqini hes qilidighandu. Ular uzun waqit seper qildi, shunche yil teqezza boldi. Ular nurghun sheher, bazarlarni qurdi, ular yene teximu kop bolghan insaniy mehir - muhebbetni kutuwatidu.

Men tunji qetim mushundaq bir naxshining tesirige uchrighanliqimni menggu untumaymen. U del zerepshan deryasining sherqiy qirghiqi, teklimakan qumluqining gherbiy chetidiki mekit nahiyisidiki waqtim bolup, 1964 - yili men nahiyilik partkom mehmanxanisida turuwatqan bolup, yantaq yezisigha barmaqchi bolup turattim. Mehmanxana bu yerge yengi oy seliwatqan bolup, her kuni etigini sekkizdin keyin yezidin kelgen waqitliq qurulush ishchiliri ishqa chushetti. Ularning arisida ikki yash ayal bolup, ular aldirimay - temtirimey zembilde kesek toshughach naxsha eytishqa bashlidi. Ularning eytqini yenila "Anargul" bolup, naxsha intayin tebi'iy anglinatti. Ularning naxshisi goya ozining anglishi uchunla eytilghandek shuqeder erkin - azade idi. Ular beshigha shepeqreng sarghuch kichik doppa, uchisigha qizil renglik konglek we yeshil renglik ishtan kiyiwalghanidi. Ular bu naxshini etigendin - chushkiche eytip, andin bir'az dem eliwalghandin keyin taki kun olturghiche eytti. Ularning rohiyitige, qizghinliqigha, awazigha cheksiz kuch yoshurun'ghandek idi.Biz sheherde aldirashchiliq, ensiresh yaki ghem - endishe ichide turmush kechursekmu, lekin mushundaq naxshini esimizge alghinimizda ashu illiq eqimdin qelbimiz qandaqmu hayajanlanmay turalisun?

Menbesi:Tengritagh jurnili[www.tangritagh.net(com) 5/23/2003 Maqale - Xewerliri]

Doppa - untulghan riwayet

2007-06-23T20:37:00.000-07:00

Doppa –bayraq ,
Doppa - untulghan riwayet

Ey sükütke chömgen doppichi bowa sen tarixni öz qolung bilen, öz tiling bilen, öz yéziqingda sihirlik qilip pütküchisen. Sen dukkan aldida ötken kechkenlerge qarap olturup ighir uhsinisen, közliringni yumup rialliqning girimsen nurida qizarghan közlirngdin néminidur izdeysen, némigidur ümüdlinisen. Ayghi chiqmas süküt böshükide chüsh körisen. Men mushularni his qilghinimda özümdin tolimu epsuslinimen. Bizning ghiripliqimizning bashlinish nuqtisini körüp yetkendek bolimen. Men kitabtinmu büyük kitabning barliqini tonum yetkinmde özümning tolimu ghiripliqimni tonum yettim. U bolsimu sen doppichi bowa. Men séning dukkiningning aldidin nechche ret kitab kötrep ötken bolsammu, emma sanga qizqiwatqan chet'elliklerdekmu qizziqmighinimgha qarap özem heqqide qayta oylunup qaldim bowa. Men mushilarni his qilghan waqitlirimdin bashlapla séni bowa dep atashqa bashlidim, ilgirki «dopichi» depla atap quyushtin uyaldim...
Bowa, sen doppa –bayraq, bayraq bir elning, bir qewimning seltenitining belgisi, baturluqning keshtilik abidisi dep hékayengni sözlep bergendin buyan yürgümning taqichining bazghinida bazghanliniwatqandek his qilimen...
Bowa, méning unutqaqliqimni kechürüp doppa heqqidiki hékayingizni yene bir qétim éytip biringe, yürgüm uyghunup qalsa ejep emes.
Qedimki zamanda ata bowlirimiz özining bayriqigha badamni keshtiligen iken. Ular bekmu öm iken. Shunga ular «uyghur» dep atiliptiken. Ularning xotun-qizlirining qulqigha asqan zirilirining, boynigha asqan zunnarlirining sheklimu badam sheklide iken. Ular shundaq bayashat, xatirjem yashawatqan künlerning béride düshmenler ulargha hujum qiliptu. Ikki otturida qattiq jeng boluptu. Ular özlirining qangqilirigha olturup, atlirigha miniship, tugh-elemlirini kötürüshüp, naghra-sunaylirini chéliship nechche aylap qeyserlik bilen jeng qiliptu. Ular jengde nurghun qurbanlarni bériptu, lékin, ikkilenmey, keynige chékinmey téximu ghezepke kélip öz ejdadlirining qanliq qisasi üchün baturluq bilen jeng qiliwériptu. Düshmenler küchlük hem ularning adimi birqanche hesse köp bolghachqa uyghurlar urushta axiri meghlup boluptu... Ular meghlup bolsimu ömlükni saqlap, tirik qalghanlar jeng meydanida bayriqini düshmen qoligha bermeptu. Ular bayraqni yirtip parchilap, töt burjikini chigip bashlirigha kiyiship, jeng meydanidin chékinip chiqiptu. Kéyin bularning qoshunidin tarqap ketken xelq ularning béshigha chigiwalghan bayraq parchisigha qarap «top bar», «topimiz bar iken» déyiship yene yighiliptu. Ular toplan'ghandin kéyin, yirtilghan bayraq parchilirini ulap yene tugh-elem yasishiptu we uyushup küp toplap, düshmenlirige hujum qilip ghelbe qiliptu. Kéyinche ularda héliqi bayraq parchisigha oxshitip bash kiyip kiyiship, özlirining ömlikini ipadileydighan adet shekilliniptu. Hemde baturluq körsetkenlerge shu bash kiyimini heddiye qilish adetke ayliniptu. Ular buni «topba» dep atishiptu. Kéyinche «doppa» dep atilidighan boluptu. Hazirqi badam doppa shuningdin shekillen'gen iken...
Shundaq, duppa özgichilik, doppa güzellik, doppa baturluq, doppa ittipaqliqning simwuli... Ey hékimetke bay bowa, sükütliringni tashlap manga yene öz hékayitingni éytip ber. Sen méning doppisiz bishimgha qarap sürgen xiyalliringgha xatime ber, bowa.

Yaponiyening uyghurshunasliq tetqiqat yüzlinishi w...
Yaponiyening uyghurshunasliq tetqiqat yüzlinishi w...

Qur'an Kerim ning Uyghurche Terjimisi (Uyghur Latin Yéziqidiki Nusxisi)

Yaponiyening uyghurshunasliq tetqiqat yüzlinishi we uyghurshunasliq tetqiqat orunliri (2)

2007-06-23T18:51:00.000-07:00

3. Tarixshunasliq we yazma yadikarliqlar tetqiqati

(1) Qedimqi zaman tarixi we qedimqi yazma yadikarliqlar tetqiqati

Yaponiyining deslepki mezgildiki uyghurshunasliq tetqiqatida xanéda toro (1882- 1955) wekillik orunda turidu. U nahayiti köp eserlerni élan qilghan bolup, uning eserlirini ikki türge yeni tarixshunasliq we wesiqishunasliqtin ibaret ikki türge bölüshke bolidu. Wesiqishunasliqta qedimqi uyghur yéziqidiki diniy höjjetlerni tetqiq qilish asasiy orunda turidighan bolup. Uning asasliq eserliri töwendikiche:

1. Uning doktorluq dissértatsiyisi « tang sulalisi bilen uyghurlarning munasiwiti heqqide tetqiqat » mushu sahediki nopuzluq eser bolup, uning üchinchi bölümi ”qedimqi uyghur yéziqi heqqide tetqiqat“ dégen qisimida qedimqi uyghur yéziqining xet shekli, uyghurlarning qedimqi uyghur yéziqini ishletken waqti we qedimqi uyghur yéziqining ijad qilinishi hem uning yéziq séstimisi, türkeshler we mani dini muxlisliri ishletken yéziq, hem shundaqla uyghur nami qatarliqlarni tetqiq qilghan. Uning tang sulalisi bilen uyghurlarning munasiwiti heqqidiki tetqiqatimu özgichilikke ige.

2. «Giraf otani saqlighan shinjang tarixigha ait matériyallargha izah» («sherqshunasliq ilmiy jhornili» 1- jild 2- san, 1911- yili)
3. «Türki tildiki qedimqi uyghur abidiliri» ( «sen'et» 3- jild 2- san, 1911- yili)
4. « Qedimqi uyghur tilidiki ( Sekkiz yükmek nom) heqqide » (« sen'et» 4 jild 2- san, 1913- yili)

5. « Qedimqi uyghur tilidiki budda nomliri» («tarixshunasliq ilmiy jhornili» 25- jild 6- san, 1914- yili)
6. « Qedimqi uyghur tilidiki (Saddarma pundarika sutra) ning parchiliri» («sherqiy okyan ilmiy jhornili» 5- jild 3- san, 1915- yili)
7. « Qedimqi uyghur tilidiki ayal sétiwélish heqqidiki höjjet » (« sherqiy okyan ilmiy jhornili» 6- jild 2- san)
8. « Toqquz uyghur we Toguz Oguz ning munasiwiti toghrisida » (« sherqiy okyan ilmiy jhornili » 9- jild 1- san, 1919- yili)
9. « Uyghur tilidiki (Abidarama kushawardi shastirgha enxuyning bergen sherhisi) heqqide » ( « doktor shiratorini xatirilesh sherqiy okyan mejmuesi » 1925- yili)
10. « Turpandin tépilghan maniy dini muritlirining istixpar xatirisining qalduq höjjetliri » (« doktor kuwaxarani xatirilesh ilmiy maqalilar toplimi » 1931- yili)
11. « Gherbiy yurt medeniyet tarixidin omumiy bayan » (xiroxomi neshriyati 1931- yili)
12. « Merkiziy asiyaning medeniyiti » (« iwanami léksiyiliri » ”sherqiy okyan idiologiye dolquni“ 14- san )
13. « Gherbiy yurt medeniyet tarixi » (zoyubaw tehrirati neshri 1948- yili)
14. « Qedimqi türk tilidiki (buddawatam sakamaxawaypulya sutra) ning parchiliri » (« guenshi unwérsitéti gherp, sherq ilmiy tetqiqat mejmuesi » 6- san, 1953- yili)
Uning yuqurida tilgha élin'ghan eserlirining hemmisi kéyin « doktor xanédaning tarixshunasliq eserliri toplimi »gha kirgüzülgen. (Sherqiy okyan tarixshunasliq mejmuesining 3- sani, buning birinchi tomi tarix, ikkinchi tomi tilshunasliq we din qisimi. Sherqiy okyan tarixi tetqiqat orni neshriyati neshri, 1957- yili)
Ishixara jüntaromu uyghurlar tetqiqatigha munasiwetlik birqatar eserlerni élan qildi. Ulardin asasliqi:

1. « Merkiziy asiya heqqide tetqiqat » («sherqiy asiya tetqiqati» 5 – jild 1- san, 1915- yili)
2. « Dunxuang qedimqi kitapliri heqqide tetqiqat » («sherqiy okyan ilmiy jhornili», 15 – jild 4- san, 1926- yili)
3. « Uyghurche yézilghan budda nomliri tezkirisi » (« buddizim tetqiqati » 1- jild 3- san, 1937- yili)
4. « Uyghur yéziqidiki budda nomlirining parchiliri » («longgu unwérsititi buddizim tarix mejmuesi», 1939- yili)
5. « Uyghur yéziqidiki pütük parchiliri » (« doktor xanédani eslesh mejmuesi » 1950- yili)
6. « Gherbiy yurt medeniyet matériyallirining retlinishi we tetqiq qilinish ehwali » (« unwérsal tetqiqat doklatliridin tallanma, 1954- yili)
Buningdin bashqa yene asaxiining « uyghur tilidiki budda nomliri toplimi » (« dini sahe » 6 – jild 2- san, 1910- yili); Shiratori kurakéchining « gherbiy yurt tarixi heqqide yéngi tetqiqat (1- 4)» (« sherqiy okyan ilmiy jhornili» 1- jild 4- san, 2- jild 1- san, 3- jild 1- 2- san); Ishida mikinosukéning « lékok idiqut qedimqi xarabisidin tapqan (türk tilidiki mani dini höjjetliri)ning 2- qisimi » (« sherqiy okyan ilmiy jhornili » 12- jild 3- san, 1922- yili); Taro kuwataning « uyghurlarning yimirilishi heqqide tetqiqat » (« sherqshunasliq ilmiy jhornili » 17- jild 1- san, 1928- yili) qatarliq eserliri bar.

Dawami bar

Qur'an Kerim ning Uyghurche Terjimisi (Uyghur Latin Yéziqidiki Nusxisi)

Yaponiyening uyghurshunasliq tetqiqat yüzlinishi we uyghurshunasliq tetqiqat orunliri (1)

2007-06-23T18:05:00.000-07:00

Yaponiyening uyghurshunasliq tetqiqat yüzlinishi we uyghurshunasliq tetqiqat orunliri

1. Kirish söz

Yaponiye nöwette gherbiy diyar shinjangni tetqiq qilish (uyghurshunasliq) jehettiki emeliy küchi bir qeder küchlük dölet. Bundaq bolushidiki sewep töwendiki ikki türlük bolup, buning birsi yaponiyede burundinla sherqsunasliq en'enisi bar; Ikkinchisi otani tekshürüsh etriti shinjangdin nahayiti köp qedimqi medeniyet yadikarliqlarni élip ketken bolup, bu yazma pütükler we medeniyet yadikarliqliri yaponiye alimlirining uyghur rayoni we uyghurlarni tetqiq qilishini paydiliq sharait bilen teminligen. Yaponiyediki sherqshunasliq yaponiyede millitarizimining éhtiyajigha asasen güllen'gen bolup, eyni chaghda yene ”junggoshunasliq“ depmu atalghan. Elwette bu tetqiqatning hazirqi ehwali burunqi bilen zor derijide perqlinidu.

Yaponiyede gerche hazir ”uyghurshunasliq“ deydighan mexsus ilmiy atalghu bolmisimu, lékin mexsus uyghurlar mesilisini tetqiq qilidighan küchlük alimlar we mutexessisler bar, ularning tetqiq qilidighan saheliri köp, tetqiqat témilirining mexsusluq derijisi we inchikiliki yuquri bolush jehette, yawropa amérika alimlirigha yetmisimu lékin élimiz alimlirining ülge élishigha erziydu. Yaponiyening uyghurshunasliq tetqiqatini shinjang mesilisi tetqiqatidin ayrip qarashqa bolmaydu. Gherbiy yurt tetqiqati yaponiyediki sherqshunasliqning bir qismi bolup, uyghur tetqiqati bolsa gherbiy yurt tetqiqatining bir qismi.

Yaponiyening gherbiy yurt we uyghurshunasliq tetqiqati üch basquchqa bölünidu.
Birinchi basquchi aldinqi esirdiki 1910- yillardin 1930- yillarghiche bolghan dewr. Bu dewrde asasliq tetqiqatchilar beynyaw kuji, shibingchun teylang, shyawyé chuenshyuméy, yü tyenxéng, téngtyen féngba, shityen genjiju qatarliq alimlar idi. Bu dewrdiki tetqiqatning asasliq yönilishi xenzuche resmiy tarixlarni tetqiq qilish bolup, bu jehette yü tyenxéngning tetqiqati eng dangliq, u yalghuz xenzuche matériyallarghila tayinip qalmastin yene nurghunlighan qedimqi uyghurche yazma yadikarliqlarnimu tetqiq qilip élan qilghan bolup, yaponiyediki uyghurshunasliqning péshiwasi diyishke bolidu.

Ikkinchi basquchi 1940- yilidin 1969- yilighiche bolghan dewr. Bu dewrde aldinqi dewrdiki alimlar bilen ularning oqughuchilirining tetqiqati asasliq orunda turidu, mesilen: sungtyen shunen, jyangshang bofu, shya yishyung, néytyen jinféng, yü tyenming, zo kutu, xuyafu, shentyen shinfu, téng jixuang qatarliqlar. Bu alimlar birinchi basquchtiki tetqiqat mezmunlirini téximu chongqurlap tetqiq qilishtin sirt yene, gherbiy yurt we uyghurlarning ijtimaiy iqtisadi we til medeniyiti tetqiqati jehette yéngi bir sewiye yaritip, uyghur rayonidin tépilghan tarixi matériyallargha bolghan qiziqishni zor derijide kücheytti.

Üchünchi basquchi bolsa 1970- yilidin 1989- yilighiche bolghan dewr. Bu dewrde bir qisim yash alimlar meydan'gha keldi mesilen: changzé xéjün, chi tyenwén, jyenyé ying'ér, shenku ruyféng, méy sunten, sén'en shyawfu, jöji, jöchüenchyé, juangxéng néyjéngxung, beyji kangyi, shyawtyen shudyen, bintyen jéngméy, loxé shoxé, junéy xéfu qatarliqlar, bu alimlarning belgilik xenzu tili asasi bolupla qalmastin yene köp qismi uyghur diyaridiki qedimqi tillarni yeni uyghur tili, chaghatay tili qatarliq tillarni pishshiq bilidu. Özi tetqiq qiliwatqan milletning tilini we yazma yadikarliqlirini bilish yaponiyening nöwettiki we bundin kéyinki gherbiy yurt we uyghurshunasliq tetqiqatining asasiy éqimi we alahidiliki bolup qaldi. Bu élimizdiki gherbiy yurt we uyghurshunasliq tetqiqati bilen shughulliniwatqanlarning ülge qilishigha tégishlik.

Yaponiyening gherbiy yurt we uyghurshunasliq tetqiqati asasliqi tarix tetqiqatigha qaritilghan bolup, burun gherp alimlirini dorap gherp tilliridiki we xenzu tilliridiki yazma yadikarliqlarni birleshtürüp tetqiq qilish we xenzuche yazma yadikarliqlarni tenqit qilish jehette nahayiti köp sandiki nadir maqalilarni yazghan. Lékin meyli xenzu tilidiki matériyallar yaki erep tilidiki yazma yadikarliqlar bolsun hemmisining kemchiliki bolghachqa, gherbiy yurt tarixini tetqiq qilishta choqum gherbiy yurtning özidiki esli matériyallar asasida tetqiq qilinishi kérek idi. Shunga yéqinqi yillardin buyan sherbiy yurt we uyghurshunasliq tetqiqatida asasen töwendiki jehetlerde közge körünerlik netijilerni qolgha keltürdi, yeni: (1) esli matériyallarni tetqiq qilish, mesilen qedimqi uyghur yéziqi, türk yéziqi, tibet yéziqi, desht ata, turpandin tépilghan yazma yadikarliqlar, chaghatay yéziqi we xoten pütükliri qatarliqlarni tetqiq qilish; (2) Yéqinqi zaman tarixi tetqiqatini kücheytish; (3) Rayon xarektirlik ijtimaiy unwérsal tetqiqat élip bérish, yeni eslidiki matériyallar bilen xenzuche matériyallarni birleshtürüp, melum alahide rayon, yeni quju, shaju, beshbaliq we küsen qatarliqlarni unwérsal xarektirde tetqiq qilish qatarliqlar.

Yéqindin buyan, yaponiyediki gherbiy yurt we uyghurshunasliq tetqiqati toghrisidiki élan qilin'ghan maqalilerni töwendiki üch türge ayrish mümkin: (1) gherbiy yurt we uyghur tarixigha munasiwetlik adettiki ilmiy maqalilar. (2) Tépilghan tarix matériyalliri heqqidiki tetqiqatlar. Bu yaponiyediki hazir eng zor küch chiqiriliwatqan tetqiqat sahesi bolup, bu jehette qedimqi uyghur tilidiki yazma yadikarliqlar heqqidiki tetqiqat eng küchlük boliwatidu. (3) «Ming sulalisi orda xatiriliri» we «ching sulalisi orda xatiriliri»de bayan qilin'ghan ming we ching sulaliliri dewridiki gherbiy yurt we uyghurlar mesilisini tetqiqat bolup, bu jehettiki tetqiqatlarda yash alimlarning paaliyiti ademni özige jelp qilidu. Yéqinqi 30 yildin buyan uyghurshunasliq tetqiqatigha ait eserlerdin nechche mingi neshr qilindi

2. Asasliq tetqiqat apparatliri we neshr epkarliri

Yaponiyede nöwette mexsus uyghur mesilisini tetqiq qilidighan teshkili apparat we neshr epkarliri bolmisimu, lékin uyghurlargha zich munasiwetlikliri xéli bar.

(1) Sherqi asiya medeniyet ghezinisi

Bu 1924- yili qurulghan bolup, tewelikide onnechche kommétét bar bolup, ularning arisida ottura asiya (gherbiy yurtnimu öz ichige alidu), islam dini, desht ata yazma yadikarliqlirini tetqiq qilish kommététi qatarliqlar bar. Tetqiqat netijiliri asasen yapon we én'giliz tillirida élan qilinidu. Yapon tilidiki qerellik neshr epkari sherqiy okyan ilmiy jemiyitining bashqurushida chiqirilidighan « sherqiy okyan ilmiy jhornili » bolup (qoshumche sanining nami «sherqiy okyan medeniyet ghezinisi yazma yadikarliqliridin tallanma»), én'giliz tilidiki qerelsiz neshr epkari « sherqiy okyan medeniyet ghezinisining yawropa tilliridiki eserlerdin tallanma ». Sherqiy okyan medeniyet ghezinisi mexsus témidiki eserdin 60 xildin artuqini neshr qildurdi. Bundin bashqa yene medeniyet ghezinisi yene nurghunlighan qedimqi höjjetlerni qayta bésip chiqti we köpeytip «sherqiy okyan mejmuesi» digen nam bilen hazirghiche yüz xildin artuq neshr qilindi, yéqinqi yillardin buyan, ular qedimqi eserlerni tehrirleshni kücheytishke bashlidi. 1964- Yilidin buyan ular arqa arqidin 4- 5 tomluq « siteyinning desht atadin tapqan yazma yadikarliqlar tetqiqatini tonushturush we gherbiy yurttin tépilghan xenzu tilidiki yazma yadikarliqlar türler boyiche ayrishning deslepki orginali»ni neshr qildi. Bu tetqiqat ornining ottura asiya tetqiqat orni we islam tetqiqat orni yene «sherqiy okyan medeniyet gheziniside saqliniwatqan erepche yazma yadikarliqlar we munasiwetlik eserlerning katalogi»ni (1974- yili) we « sherqiy okyan medeniyet gheziniside saqlan'ghan türkche we osman türkiyche tildiki yazma yadikarliqlar we munasiwetlik eserler katalogi»ni tüzüp chiqti.

(2) Tokyo uniwérsititi sherqiy okyan medeniyet tetqiqat orni

Bu tetqiqat orni 1941- yili qurulghan bolup, yaponiyediki eng meshhur asiya tetqiqat merkezlirining biri, asasliqi asiyaning qedimqi we hazirqi jemiyitini tetqiq qilidu. Bu tetqiqat orni yene pan asiya, sherqiy asiya, jenubiy asiya, gherbiy asiya we ottura asiyadin ibaret besh tetqiqat ornigha we on bir tetqiqat ishxanisigha bölün'gen, bundin bashqa yene ”sherqiy okyan tetqiqat merkizi“ tesis qilin'ghan. Chiqiridighan neshr epkaridin « sherqiy okyan meseniyet tetqiqatidin tallanmilar », « sherqiy okyan medeniyiti » qatarliqlar bolup, bu neshr epkarlirida daim digüdek gherbiy yurt we uyghurlargha munasiwetlik maqalilar élan qilinip turidu.

(3) Kiyoto unwérsititi filologiye tetqiqat orni

1939- Yili qurulghan bolup, asasliqi dunyaning herqaysi jayliridiki filologiye ilmini tetqiq qilidu, lékin bu tetqiqat orni gherbiy yurt tetqiqati bilen zich munasiwetlik. Bu tetqiqat ornida yaponiye, sherq we gherp tetqiqat ornidin ibaret üch tetqiqat orni bolup, sherq tetqiqat ornida yene desht ata tetqiqat ishxanisi bar. Bu tetqiqat orni chiqiridighan neshr apkarliridin « sherqshunasliq ilmiy jhornili », « filologiye ilmiy jhorniliri » , « tallanmilar », « sherqshunasliq matériyallar katalogi » qatarliqlar bar

(4) Tokyo chet'el tilliri unwérsititi asiya afriqa tilliri til medeniyet tetqiqat orni

1965- Yili qurulghan, hazir 16 tetqiqat orni bar, uningda yene junggo 2- tetqiqat orni bolup, asasliq tetqiqat obékti tibet, yizu, juangzu tilliri we jnggodiki musulman milletlerning tili we medeniyiti qatarliqlar.

(5) Sherqshunasliq ilmiy jemiyiti

U yaponiyediki dangliq ilmiy jemiyiti bolup, ularning xirajiti diplomatiye wazaritining xelq'ara almashturush fondidin kélidu. Bu jemiyetning asasliq neshr epkari « sherqshunasliq » we gherp tilidiki « asiyashunasliq » qatarliqlar.

(6) Gherbiy yurt medeniyet tetqiqat jemiyiti

1953- Yili 1- ayda qurulghan bolup asasliqi otani ekelgen yazma yadikarliqlar we desht ata yazma yadikarliqlirini omumiyüzlük tetqiq qilidu. 1958- Yilidin 1962- yilighiche ilgiri - kéyin bolup « gherbiy yurt medeniyet tetqiqati » digen alte tomluq büyük eserni neshr qildurdi. Buning birinchi tomi desht atadiki budda dini tetqiqati; Ikkinchi, üchinchi tomi desht ata we turpanning ijtimaiy iqtisadiy matériyalliri; Tötinchi tomi qedimqi uyghur tilidiki yazma yadikarliqlar tetqiqati; Beshinchi tomi gherbiy yurtning sen'et jehettiki tetqiqat; Altinchi tomi bolsa milliy til yéziq tetqiqatidin ibaret.

(7) Ichki quruqluq asiya ilmiy jemiyiti

Burunqi reisi sungtyen shunen. Bu ilmiy jemiyette mexsus uyghur diyari we ottura asiyani tetqiq qilidighan alim we mutexessisler bolup, shentyen shinfu (wapat bolghan), xuyafu, zokutu, sén'en shyawfu, méy sunten, juangxéng, jéngxung qatarliqlar mushu tetqiqat ornida.
8. Altayshunashliq ilmiy jemiyiti
1964- Yili qurulghan. Bu jemiyet yaponiyening altayshunasliq ilmiy tetqiqatini (asasliqi türki tillar we mongghul til yéziqi tetqiqati) ilgiri sürüsh üchün her yili yazda bir qétim yighin échishni qarar qilghan bolup, bu yighinda asasliqi ilim almashturilidu.

Yaponiyediki uyghurlargha munasiwetlik neshr epkarliri

1. « Sherqiy okyan tarix tetqiqati »
2. « Tarixshunasliq ilmiy jhornili »
3. « Sherqshunasliq ilmiy jhornili »
4. « Sherqiy okyan ilmiy jhornili »
5. « Sherq ilmiy jhornili »

Qur'an Kerim ning Uyghurche Terjimisi (Uyghur Latin Yéziqidiki Nusxisi)

Muhebbet Lérikiliri

2006-07-06T14:48:00.000-07:00

Edibiyat ademni ajayip hayajan'gha salalaydu...

Izdey seni

( Naxsha tekisti, aptorini bilmeydikenmen)

Izdey digende qeni sen?
Yollar ejep uzuldi.
Ghunche lewing kulgende,
Nichun yashim tokuldi.

Sen u yaqta, Men bu yaqta,
yurermenmu piraqta.
Sen bextiyar,men binawa,
Bexit mendin yiraqta.

*****************************************

Arzu

( Naxsha tekisti, aptorini bilmeydikenmen)

korsem wesling'ni yar,bihush men bi'aram.
yalghuz senmu eger,ten'ha bolsang.
hijran jupti wisal.ana kun-tun wisal.
bulbul goyadurmen,sen goya gul bolsang.

koklem oter keter, bergin xewer,
shebnem gul hosnidin ketme heyyyyyyy seher.
atesh oti yandi, kimdin soray seni.
aram hijanim sen.bergin xewer.

keldi koruner bahar, guzel eziz nigar,
wisal izdep boldum men intizar,
konglung goya chimen.qelbing misli gulzar.
ishqimning beghida. sen hokumdar.

***************************************

Muhebbet :

Elmisa mundaq didi:
-- bizge muhebbet heqqide sozlep bersingiz iken!
Danishmen beshshini koturup xalayiqqa
qariwidi,xalayiq birdinla jimip qaldi.u jarangliq awaz bilen sozlidi:
-- muhebbet chaqirghanda, siler uning'gha egishinglar,gerche menzili mushkul hem egri-toqay bolsimu arqanglargha chekinmengler.

muhebbet qaniti silerni oriwalghanda,gerche peylirining arsida yoshurun'ghan tirnaqlar yurukunglarni pare-pare qiliwetsimu uning'gha boy sununglar.
muhebbetning awazi gerche xuddi zimistan shamili baghlarni wayran qiliwatken'ge ohshash sherin chushunglerni buzup tashlisimu,uning'gha ishininglar.
muhebbet sanga taj keydurelaydu,shundaqla seni darghimu asalaydu.u seni perwish qilip ostureleydu,seni kesipmu tashliyalaydu.

u sening eng igiz putaqliring'gha chiqip,aptapta yayrap turghan inchike shahliring we yopurmaqliringni soyidu,shundaqla eng chong'qur jayliring'gha chokup,yiltizliringni ornidin qozghap zimindin ayriweteleydu. sen goya bir qoltuq bughday,muhebbet seni baghlaydu. muhebbet seni urup-soqup saminingdin ayrip yalangachlaydu. muhebbet seni asman'gha etip soruydu,tasqaydu,adalaydu. u seni tugmen'ge apirip ikki tashning arliqida ezip,appaq un'gha aylandurudu.
muhebbet seni yughurup hemir qilip, muqeddes otgha selip pushirup. allaning dastihanidiki muqqeddes ghizagha aylandurudu.
muhebbet silarge mana mushundaq ishlarni qilip beridu, ozungni ozung'ge tonitidu,sen bundaq bilish jeryanida hayatliq yurikining heqiqi bir qismigha aylinisen. nawada sen gumanlinip xewipsirep muhebbettin tenichliq wa shadliqnila izdimekchi bolsang,undaqta muhebbetning xaminidin chekinip chiqip ,pesilsiz dunyada yurgining yahshi.pesilsiz dunyada sen xoshalliqqa erishsengmu,biraq heqiqi kulelmeysen.pesilsiz dunyada yashmu tokisen, lekin koz yeshing tugep ketkudek yighliyalmaysen.u yerde chidighusiz azap we heqiqiy shadliqni meng'gu uchritalmaysen. muhebbetning ozidin bashqa beridighan hichnimisi yoq. muhebbet peqet muhebbetla qobul qilidu. muhebbet hichnimini igelliwalalmaydu,uni hichkim igelliwalalmaydu.chunki muhebbetke peqet muhebbetla yeterlik.

sen soygu otida puchilan'ghanda "Alla mening qelbimde"dimestin, "men allaning qelbide"digin.
sen muhebbetke yol bashlighuchi bolimen dep xiyal qilma.eger u xalisa seni bashlaydu.
muhebbetning ozini putunleshtin bashqa arzusi yoq.
eger ashiq bolsang,arzulashqa toghra kelse munular sening arzuyung: ozungni putunley eritip sugha aylan'ghin-de, ayding kechilerde tohtimay shildirlap eqip kuy kuyle. artuqche mehribanliqning azap ikenlikini bil. muhebbet yurukungni lehte lehte qilsimu,sen raziliq wa xoshalliq bilen uning uchun jan pida qil. seher oyghan'ghiningda,muhebbetlik yene bir kunning quchaq achqanliqigha xoshalliq bilen teshekkur eytqin. tinich aram alghan chaghliringda muhebbetning sherinlikini xiyal qil. kechte minnetdarliq bilen oyge qaytqin. uhlash aldida soyguning'ge izguluk tile,yatar cheghingda tilawat qil.chunki soyulguchi sening qelbingde,guzel mediheler lewliringde.
*************************
"Danishmen " kitapchidin elin'ghan.

Uighur Radio - UYGHURCHE RADIO ANGLAYMEN

2005-06-13T03:41:00.000-07:00

You can listen to the Uyghur
Broadcast online for 18 hours

18 Saet
Biwaste Uyghurche Anglitish Béridu

Uighur Radio - Uyghurche Radio

Urumqi Uyghur Broadcast (Urumchi Radiosi)